Mark van Passel – Dat het slechts kunst was, was verborgen door kunst


Vorige pagina  Inhoudopgave Volgende pagina


Dat het slechts kunst was, was verborgen door kunst
P. Ovidius Naso, Metamorphosen, x, 252

Precies tien jaar geleden verscheen het boek van Harry Mulisch ‘De Procedure’. De hoofdpersoon uit dit boek, Nobelprijswinnaar Victor Werker, heeft een nieuw levend organisme gecreëerd, de Ebiont. Het betreft weliswaar maar een bacterie, ogenschijnlijk nietig, maar toch maar mooi het eerste kunstmatige, door mensen geschapen levende wezen. In het boek wordt deze wetenschapper in een discussieprogramma over kunst uitgeroepen tot Grootste Kunstenaar Aller Tijden. Er wordt verwezen naar het verhaal van Pygmalion, een beeldhouwer uit de Griekse oudheid, die een beeld van een vrouw maakte, en deze door puur verlangen levend liet worden, uiteraard met wat hulp van de goden.

Nu wil het geval dat tien jaar later, in 2008, we daadwerkelijk op de drempel staan van het scheppen van het eerste levende organisme. De naam van deze schepper zal waarschijnlijk J. C. Venter zijn (let op zijn eerste twee initialen). Het interessante is dat deze enfant terrible van de wetenschap het precies zo aanpakt als Harry het beschreef. Overigens wordt al jaren gespeculeerd over de kansen van J.C. Venter op een Nobelprijs, niet in de laatste plaats omdat hij heeft meegewerkt aan het Human Genome Project (wat ook weer terugkomt in ‘De Ontdekking van de Hemel’).
Dit tezamen schept een interessante paradox: een kunstenaar gebruikt zijn creatieve talenten om te speculeren over het wetenschappelijk bestel en haar vorderingen, hetgeen zomaar realiteit zou kunnen worden op korte termijn. Deze kunstenaar, als een orakel van Delphi, schept daarbij een kunstwerk (zijn roman), welke vervolgens realiteit dreigt te worden. En dit is op zichzelf weer het vleesgeworden Pygmalion-effect, waar de kunstenaar in eerste instantie aan refereerde. Wat nu? Wie wint deze tweestrijd der creativiteit? Wie is nu de grootste kunstenaar; de kunstenaar die het doen en laten van de wetenschapper lijkt te voorspellen, of de wetenschapper die daadwerkelijk het ongelooflijke volbrengt waar al zo lang over gespeculeerd wordt, namelijk de schepping nabootsen?

En zo probeer ik kunst en wetenschap met elkaar in verband te brengen. De eerste, in mijn ogen een relatief onschuldig ongeleid projectiel, onderhevig aan de grillen en gratie van hypes, heeft veelal lak aan conventies. De tweede, de wetenschap, is juist een strak gedefinieerd en falsifieerbare conventie, gebaseerd op de gedrevenheid van individuen die zich ten doel hebben gesteld alles te onderzoeken volgens de wetenschappelijke methode. Wat is nu kunst, wat is kunde, en wat is een kunstje?

In mijn ogen heeft de kunst verloren. In elke omgeving zien we de kunde van de wetenschap, in al haar glorie. TV, lampen, internet, auto’s, gps, magnetron, computers; verworvenheden van de wetenschap. En hoeveel kunst zien we dagelijks? Waar worden we aan blootgesteld?
Wie heeft er nog authentieke kunst in huis hangen, officiële kunst? Ik geloof dat dat slechts enkelingen zijn.

Nu zou mij natuurlijk arrogantie verweten kunnen worden; ik ben namelijk zelf een wetenschapper, en voor mij is de wetenschap de hoogste vorm van weten en ontdekken. Ik kan me hier uiteraard niet tegen verdedigen, en doe dat ook maar niet. Sterker nog, om er een schepje bovenop te doen; ik begeef me in goed gezelschap! Salvador Dali, een beroemde kunstenaar en gefascineerd door de wetenschap, was een bijzonder met zichzelf ingenomen persoon, iets wat J. Craig Venter en Harry Mulisch ook menigmaal verweten is. Als voorbeeld: Venter was betrokken bij het commerciële deel van het Human Genome Project, en decodeerde stiekem zijn eigen dna. Harry Mulisch deed iets soortgelijks in ‘De Procedure’: de hoofdpersoon Victor Werker heeft de voornaam van een van Harry’s eigen namen gekregen (voluit: Harry Kurt Victor Mulisch), en de andere wijze man die in dit boek een belangrijke rol speelt heet Kurt. Dat zal niet toevallig zijn.
Arrogantie, het zal wel een noodzakelijk element zijn in het creatieve proces. Tenslotte waanden de Beatles zich ooit ‘more popular than Jesus’.
Hoogmoed is een hoofdzone, maar wellicht een noodzakelijk kwaad. Immers, de kop moet boven het maaiveld uitgestoken. Overigens is inmiddels de kerk van mening dat genetische manipulatie, een rode draad in dit verhaal, ook als zonde geldt. Maar dat terzijde.

Jaren geleden ben ik bekend gemaakt met het begrip liminaliteit. Zoals het mij destijds is uitgelegd, is dat wanneer een object afgezonderd wordt van diens functie, geabstraheerd wordt, en zodoende een nieuwe waarde verwerft.
Marcel Duchamp buitte dit uit met zijn omgekeerde urinoir, welke veranderde van ordinair voorwerp tot kunstobject. En ik ben van mening dat abstracte kunst en wetenschap in dat opzicht exact hetzelfde voorstaan: een abstractie van de werkelijkheid presenteren (suprematistische kunst, een genetisch concept), en het aan de toeschouwer over laten deze te integreren met zijn realiteitsbesef. Beiden bieden een puzzel van re-integratie aan, waarin de toeschouwer actief concepten moet integreren. En dit prikkelt de nieuwsgierigheid naar meer. En nieuwsgierigheid is de ultieme drijfveer van zowel wetenschapper als kunstenaar.

Curiosity is an emotion that causes natural inquisitive behaviour such as exploration, investigation, and learning.

Mark van Passel, Microbioloog, Universiteit Wageningen.


Vorige pagina Inhoudopgave Volgende pagina


Comments are closed.